Jak organizm chroni się przed światem zewnętrznym i co się dzieje, gdy bariery zawodzą?

Czym są bariery ochronne organizmu?

Bariery ochronne stanowią pierwszą linię kontaktu organizmu ze środowiskiem. Ich zadaniem jest selektywne przepuszczanie substancji oraz blokowanie czynników potencjalnie szkodliwych.

Do najważniejszych barier należą:

• skóra;

• błony śluzowe

• bariera jelitowa.

Ta ostatnia pełni szczególną funkcję, ponieważ łączy układ pokarmowy z układem odpornościowym. Jelita nie tylko trawią pokarm, ale również kontrolują kontakt organizmu z ogromną liczbą mikroorganizmów. Szczelność bariery jelitowej zależy od ścisłych połączeń między komórkami nabłonka (tzw. tight junctions). Gdy działają prawidłowo, ograniczają przenikanie toksyn i patogenów do krwiobiegu [1,2].

Zaburzenia mikrobioty jelitowej – rola bakterii jelitowych

Mikrobiota jelitowa to złożony ekosystem mikroorganizmów, zaangażowanych w utrzymanie zdrowia jelit i całego organizmu. Zaburzenia jej składu, określane jako dysbioza, mogą prowadzić do zmniejszenia liczby bakterii produkujących krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, w tym maślan sodu, co osłabia funkcję bariery jelitowej i sprzyja stanowi zapalnemu. Bakterie jelitowe uczestniczą nie tylko w fermentacji błonnika, ale także w regulacji układu odpornościowego i komunikacji na osi jelito–mózg [3,4].

Zaburzenie mikrobioty leży u podłoża wielu chorób przewodu pokarmowego, w tym wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, zespołu jelita drażliwego, nietolerancji pokarmowych, przewlekłego zapalenia jelit, a także chorób autoimmunologicznych [5].

Dodatkowo, czynniki takie jak dieta uboga w składniki roślinne, antybiotykoterapia czy przewlekły stres mogą zaburzać równowagę mikrobioty, co podkreśla znaczenie stylu życia w profilaktyce zdrowotnej.

Co się dzieje, gdy bariera jelitowa zawodzi?

Zaburzenie funkcji bariery jelitowej bywa określane jako zwiększona przepuszczalność jelit. W takiej sytuacji dochodzi do łatwiejszego przenikania cząsteczek z jelita do krwi. Mechanizm ten wiąże się z rozluźnieniem połączeń między komórkami nabłonka. W efekcie organizm może reagować stanem zapalnym. Zjawisko to obserwuje się m.in. w chorobach metabolicznych, autoimmunologicznych oraz w niektórych zaburzeniach przewodu pokarmowego [6].

Maślan sodu – czym jest i skąd się bierze?

Maślan sodu to sól sodowa kwasu masłowego, należącego do krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (ang. short-chain fatty acids, SCFA). Powstaje w jelicie grubym w wyniku fermentacji błonnika przez bakterie jelitowe.

Najważniejszym źródłem maślanu nie jest bezpośrednia dieta, lecz produkty bogate w błonnik, takie jak warzywa, owoce, rośliny strączkowe czy pełnoziarniste zboża [7]. Bakterie jelitowe przekształcają te składniki w SCFA, w tym maślan, który stanowi podstawowe źródło energii dla komórek nabłonka jelitowego (kolonocytów) [8].

Badania wskazują, że maślan sodu wspiera:

• utrzymanie szczelności bariery jelitowej;

• regulację odpowiedzi immunologicznej;

• ograniczanie stanu zapalnego [7,8].

Suplementacja maślanu sodu bywa rozważana jako uzupełnienie diety, jednak powinna być stosowana zgodnie z aktualną wiedzą i po konsultacji z lekarzem.

Zdrowie mikrobioty jelitowej, czyli jak wspierać naturalne mechanizmy ochronne jelit?

Zgodnie z wytycznymi organizacji takich jak Światowa Organizacja Zdrowia (ang. World Health Organisation, WHO) i Polskie Towarzystwo Diabetologiczne, podstawą profilaktyki zdrowotnej pozostaje styl życia, w tym dieta i aktywność fizyczna [9].

Warto podkreślić, że wspieranie jelit polega nie tylko na dostarczaniu błonnika, ale także na tworzeniu warunków sprzyjających rozwojowi korzystnych bakterii jelitowych, które modulują układ immunologiczny i pomagają ograniczać stany zapalne jelit. To właśnie w jelitach w dużej mierze odporność zaczyna swoją aktywność, dlatego ich stan ma bezpośredni wpływ na reakcje obronne organizmu. Pod wpływem czynników takich jak wysokoprzetworzona dieta , stres czy niedobór snu może dochodzić do zaburzeń równowagi mikrobioty.

Dużą rolę przypisuje się składnikom o potencjalnym działaniu przeciwzapalnym, takim jak kwasy omega-3, a także substancjom bioaktywnym obecnym w siarze bydlęcej (colostrum bovinum), które są badane pod kątem wpływu na funkcjonowanie bariery jelitowej. Należy jednak pamiętać, że ich stosowanie powinno stanowić uzupełnienie zdrowego stylu życia, a nie jego zamiennik.

FAQ — najczęściej zadawane pytania

Czym jest bariera jelitowa?

To struktura zbudowana z komórek nabłonka jelitowego i ich połączeń, która kontroluje, co przenika z jelita do krwi.

Jak wzmocnić odporność naturalnie?

Kluczową rolę w budowaniu odporności ma zbilansowana dietę bogatą w błonnik, regularna aktywność fizyczną, odpowiednia ilość snu i ograniczenie bodźców stresowych.

Czy stres osłabia bariery?

Tak, przewlekły stres może wpływać na funkcjonowanie jelit i przyczynia się do większej podatności na ich przepuszczalność poprzez mechanizmy neurohormonalne.

Jakie objawy ma nieszczelność jelit?

Objawy są niespecyficzne i mogą obejmować dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, zmęczenie czy reakcje zapalne. W związku z tym warto skonsultować się lekarzem i ustalić jakie badania wykonać, aby odkryć źródło problemów jelitowych.

Czy dieta wpływa na odporność?

Tak, sposób odżywiania ma istotny wpływ na jakość i stan mikroflory jelitowej i funkcjonowanie układu immunologicznego.

Bibliografia

1. Sender R, Fuchs S, Milo R. Revised Estimates for the Number of Human and Bacteria Cells in the Body. PLoS Biol. 2016 Aug 19;14(8):e1002533. doi: 10.1371/journal.pbio.1002533. PMID: 27541692; PMCID: PMC4991899.

2. Turner JR. Intestinal mucosal barrier function in health and disease. Nat Rev Immunol. 2009 Nov;9(11):799-809. doi: 10.1038/nri2653. PMID: 19855405.

3. O'Riordan KJ, Moloney GM, Keane L, Clarke G, Cryan JF. The gut microbiota-immune-brain axis: Therapeutic implications. Cell Rep Med. 2025 Mar 18;6(3):101982. doi: 10.1016/j.xcrm.2025.101982. Epub 2025 Mar 6. PMID: 40054458; PMCID: PMC11970326.

4. Luo J, Liang S, Jin F. Gut microbiota and healthy longevity. Sci China Life Sci. 2024 Dec;67(12):2590-2602. doi: 10.1007/s11427-023-2595-5. Epub 2024 Aug 2. PMID: 39110402.

5. Valdes, A.M., Walter, J., Segal, E. and Spector, T.D. (2018). Role of the Gut Microbiota in Nutrition and Health. BMJ, [online] 361(361), p.k2179. doi:https://doi.org/10.1136/bmj.k2179.

6. Bischoff SC, Barbara G, Buurman W, Ockhuizen T, Schulzke JD, Serino M, Tilg H, Watson A, Wells JM. Intestinal permeability--a new target for disease prevention and therapy. BMC Gastroenterol. 2014 Nov 18;14:189. doi: 10.1186/s12876-014-0189-7. PMID: 25407511; PMCID: PMC4253991.

7. Makki K, Deehan EC, Walter J, Bäckhed F. The Impact of Dietary Fiber on Gut Microbiota in Host Health and Disease. Cell Host Microbe. 2018 Jun 13;23(6):705-715. doi: 10.1016/j.chom.2018.05.012. PMID: 29902436.

8. Louis P, Flint HJ. Formation of propionate and butyrate by the human colonic microbiota. Environ Microbiol. 2017 Jan;19(1):29-41. doi: 10.1111/1462-2920.13589. Epub 2016 Dec 8. PMID: 27928878.

9. World Health Organization (2020). Healthy Diet. [online] World Health Organization. Available at: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/healthy-diet.